عبدالله مستوفى
54
شرح زندگانى من ( تاريخ اجتماعى وادراى دوره قاجاريه ) ( فارسى )
اقتدار ميرزا اسمعيل در ماليه ميرزا اسمعيل در دورهء محمد شاه هم مثل زمان فتحعليشاه مشغول كارهاى استيفائى خويش و بعد از مستوفى الممالك شخص اول ماليه بود . « ثبت و مهر اول » كه قبل از مهر صدراعظم و مستوفى الممالك پشت فرامين و بروات دولتى مىگذاشته و تأثيريكه بواسطهء ضابطى اسناد خرج و استيفاى خزانه در كليه بدهوبستان دولتى داشت او را بمقام اوليت در « دفترخانه » رسانده و باصطلاح امروز شغل مديرى كل وزارت دارائيرا از چهل پنجاه سال پيش تا اينوقت بدون هيچ وقفهاى دارا بود . قدمت و عدم انقطاع ثبت و سررشته مهر و امضاى او را از ساير مستوفيان و حتى رجاليكه طغرا پشت فرمان ميگذاشتند ، سهل است مستوفى الممالك هم معتبرتر كرده بود ، بطوريكه هيچيك از طومارها يا كتابچههاى دستور العمل ولايات و ايالات و مفاصاهاى صاحبجمعان بدون رسيدگى و امضاى او نميگذشت و بدون مهر او فرمانها و بروات حوالههاى دولتى قابل اجرا و پرداخت نبود ، زيرا سايرين حتى شاه هم تا مهر او را نمىديدند اسناد دولتيرا مهر و امضا نميكردند . قناعت و سادگى زندگى ميرزا اسمعيل ميرزا اسمعيل با اين قدرت در ماليه دولت ، جاهطلبى نداشت و خيلى ساده زندگى ميكرد . ضياع و عقارى براى خود تدارك نديده و شايد خانهء او هم اجارهاى بود همينقدر كه هفت هشت نفر اولاد خود را ميتوانست به آبرومندى بزرگ كند قانع بود چون خود دير بتأسيس خانواده پرداخته زحمت بزرگ كردن اولاد را در سن كهولت چشيده بود ، براى پسرهاى خود خيلى زود زن ميگرفت . دختر ميرزا محمد على مستوفى قزوينى « 1 » را براى
--> ( 1 ) - من نميدانستم نامادرى من كه سى چهل سال قبل از ولادتم وفات كرده است از كدام خانواده بوده است بنابراين به نوه منحصربفرد او مرحوم غلامعلى مستوفى مراجعه كردم شرحى كه در متن نوشتهام گفته آن مرحوم است . مرحوم سردار معظم يا مرحوم غلامعلى مستوفى كه در اين كتاب كرارا باسم او برميخوريم در اواخر عمر گاهى يكجور كوتاهى حواس داشت كه مطالب را اشتباه ميكرد ولى گاهى هم اتفاق ميافتاد كه گفتههاى او صحيح و مطابق با واقع و حتى در تاريخ روز و ماه واقعه هم اشتباه نميكرد و معلوم مىشود كه استفسار من از آن مرحوم در موقع كوتاهى حواسش بوده است زيرا مطابق تحقيقاتيكه بعدها به عمل آمد عيال اول پدرم دختر ميرزا محمد گركانى بوده كه در ملاير و قزوين وزارت داشته و قبل از ازدواج ، پدرش وفات كرده بوده است . اسم مشار اليها بيگم خانم بوده است ادلهاى كه براى اين موضوع من بدست آوردهام براى تائيد بطلان گفته مرحوم غلامعلى مستوفى كافى است كه ذكر آنها براى خواننده عزيز افادهء مرامى نمىكند ، بايد بگويم شايد لهجه خانم بمناسبت ولادت در ايام وزارت پدرش در قزوين يا شايد قزوينى بودن مادر اين خانم سبب اين اشتباه براى مرحوم غلامعلى مستوفى در سن نود و چند سالگى شده باشد و اسم اولين پسر اين خانم حاجى ميرزا محمد و اسم اولين دخترش فاطمه خانم همان اسم پدر و مادر بيگم خانم بوده است و خانم از اين اسمگذاريها ميخواسته است اسم پدر و مادر خود را زنده كند و تمام اين گفتهها در گركان شواهد انكارناپذير دارد كه ذكر آنها در اينجا بى مورد است .